Khánh Hòa với đặc điểm địa - văn hóa đa dạng, phong phú trong sự thống nhất chung

ThS. Nguyễn Văn Tuấn* 

     Trong diễn trình của lịch sử, Khánh Hòa là nơi hội lưu của các dòng văn hóa, từ văn hóa của thời kỳ tiền - sơ sử đến văn hóa bản địa của đồng bào Chăm, Raglai, Ê đê, T’Rin...và quá trình tiếp xúc cộng cư của cộng đồng văn hóa Việt, Hoa cũng như các tộc người thiểu số khác trên đất nước Việt Nam. Địa bàn Khánh Hòa còn được tô đậm bởi đặc trưng phong thủy “Tứ thủy triều quy, tứ thú tụ” và các đặc sản địa phương độc đáo[8].Văn hóa Khánh Hòa là sự hội tụ của nhiều yếu tố trong mối tương quan không gian phát triển của Nam Trung Bộ và Việt Nam.

     Thứ nhất, Khánh Hòa là một trong những nơi khởi phát của các nền văn hóa thời tiền- sơ sử: Các yếu tố về vị trí địa lý và tự nhiên thuận lợi đã đưa đến quá trình xuất hiện con người từ rất sớm trên vùng đất Khánh Hòa. Qua các di chỉ khảo cổ được phát hiện ở các địa bàn trong tỉnh như Bích Đầm, Bãi Trủ, Đầm Già, Xóm Cồn, Bình Hưng, Bình Ba…đã xác lập nên một nền văn hóa tồn tại trước văn hóa Sa Huỳnh - văn hóa Xóm Cồn. Đặc biệt, các di chỉ ở Diên Sơn, Dốc Gạo, Vĩnh Yên không chỉ mang đậm nét văn hóa Sa Huỳnh mà còn là cầu nối giữa văn hóa Xóm Cồn và văn hóa Champa về sau. Việc phát hiện các di chỉ khảo cổ đã chứng minh rằng, cách ngày nay khoảng 3000 năm, con người đã có mặt ở Khánh Hòa. Đó là bước khởi đầu khẳng định bề dày lịch sử và vị thế chiến lược của một vùng đất.

     Thứ hai, sự đa dạng về văn hóa vùng núi, đồng bằng, biển đảo: Cấu tạo địa hình đã mang đến cho Khánh Hòa có cả ba vùng/miền văn hóa tiêu biểu: văn hóa núi rừng, văn hóa đồng bằng và văn hóa biển – đảo. Các di chỉ khảo cổ đã chứng minh rằng ngay từ thời tiền sử và sơ sử, Khánh Hòa đã hình thành nên các trung tâm mang đậm sắc thái văn hóa các vùng địa lý khác nhau.Trải qua những biến động thăng trầm của lịch sử, trong văn hóa chung của Nam Trung Bộ và Việt Nam, văn hóa ở Khánh Hòa tiếp tục thể hiện những đặc trưng riêng qua nhiều góc độ, gắn liền với tiềm năng của từng vùng miền:“Yến sào hòn Nội – Vịt lội Ninh Hòa – Tôm hùm Bình Ba – Nai khô Diên Khánh – Cá tràu Võ Cạnh – Sò huyết Thủy triều” hay “Mưa Đồng Cọ, gió Tu Bông”, “Khánh Hòa biển rộng non cao-Trầm hương Vạn Giã, Yến sào Nha Trang”…

     Thứ ba, sự đa dạng của văn hóa tộc người: Trên cơ sở tầng lớp văn hóa bản địa, cộng đồng văn hóa các dân tộc ở Khánh Hòa được tiếp nối, phát triển cùng với quá trình “Nam tiến” của dân tộc, của sự tiếp nhận các dòng người đến định cư; giao thoa, tiếp biến các dòng văn hóa từ bên ngoài.

Ảnh: Lễ hội văn hoá các dân tộc ở Khánh Hòa

     Qua nhiều thế kỷ, cộng đồng các dân tộc sống trên miền đất Khánh Hòa đã đoàn kết, gắn bó giúp nhau cùng lao động, khai phá ruộng nương để sinh sống, cùng nhau chống lại thiên tai địch họa, vừa chiến đấu vừa xây dựng quê hương, đã hun đúc nên phẩm chất và phong cách của người dân Khánh Hòa cần cù, dũng cảm, trung thực, trọng nghĩa trọng tình… Họ đã góp phần vào tiến trình lịch sử hào hùng của địa phương suốt mấy thế kỷ qua. Đến nay Khánh Hòa đã hội tụ 36 dân tộc anh em cùng sinh sống hòa ái bên nhau.

     Sự xen kẽ của nhiều thành phần dân tộc anh em đã hình thành ở đây vùng đất giàu bản sắc văn hóa với các phong tục tập quán, các lễ hội dân gian phong phú, đa dạng. Điển hình là văn hóa biển với các tín ngưỡng, phong tục và nghi lễ văn hóa thờ thần biển, múa dân gian biển và ca hát. Ngày nay, Khánh Hòa có nhiều hoạt động lễ hội truyền thống đặc sắc như lễ hội Am Chúa, lễ hội Tháp bà Ponagar, lễ hội Cầu Ngư, lễ mừng Lúa mới...

     Thứ tư, sự đa dạng của các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng: Phật giáo, công giáo, Tin lành, Cao Đài...Người dân Khánh Hòa còn thờ bà Thiên Y A Na, Đức Thánh Trần,… và một số chịu ảnh hưởng của Nho giáo. Nếu Việt Nam nằm ở vị trí ngã tư của nền văn minh thế giới thì Khánh Hòa là vùng đất hội lưu, giao thoa giữa các nền văn hóa trong và ngoài nước. Các dân tộc, các tôn giáo đã góp thêm những sắc thái mới làm cho diện mạo văn hóa Khánh Hòa thêm phong phú và sinh động.

     Thứ năm, nơi hội lưu của các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu:

     Từ thời quân chủ, nhất là từ sau năm 1823, giáo dục Nho học ở Khánh Hòa được thiết lập ở hai phủ Diên Khánh và Bình Hòa. Kể từ đó, số sĩ tử tham dự các kỳ thi do triều Nguyễn tổ chức dù có tăng lên nhưng không nhiều (15 cử nhân). Thời Pháp thuộc, số lượng trường lớp được mở hạn chế. Một số làng phải tự mở trường tư theo dạng “Gia đình học hiệu”. Năm 1920-1922, số lượng các trường học Pháp - Việt tăng lên đáng kể, toàn tỉnh có 46 trường sơ học. Năm 1930 tăng lên 50 trường. Các trường tư thục cũng xuất hiện ở Ninh Hòa (Tiểu học Trí Đức), Nha Trang (Tiểu học Hòa Khánh, Trung học Kim Yến)[9]. Trước đó, một số viện nghiên cứu được xây dựng ở Nha Trang như Viện Pasteur Nha Trang (1895), Viện Hải Dương học (1922).

     Giáo dục cách mạng thời kỳ 1945-1975, đã trở thành một cực quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Bên cạnh các trường học ở vùng tự do, trong vùng tạm chiếm giai đoạn 1954-1975, các huyện và thị xã Nha Trang đều có trường tiểu học, trung học với các loại hình: công lập, bán công, tư thục. Riêng khối phổ thông có 75 trường với 942 lớp (1973-1974)[10].

     Hiện nay Khánh Hòa có hệ thống các trường trung cấp chuyên nghiệp ở tất cả các huyện, thị xã, thành phố; 01 trường Chính trị tỉnh; 05 trường cao đẳng; 08 trường đại học, phân hiệu đại học; 09 học viện, viện nghiên cứu, phân viện nghiên cứu[11] với nhiều ngành nghề, lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu, đáp ứng một phần quan trọng nguồn nhân lực được đào tạo tại chỗ và góp phần đào tạo nguồn nhân lực cho các tỉnh bạn, cho cả nước.

***

     Một vài đề xuất: trong không gian phát triển của Nam miền Trung và Việt Nam, Khánh Hòa có vị trí và vai trò to lớn về địa quân sự - chính trị, địa kinh tế và địa văn hóa. Điểm nổi bật của Khánh Hòa là trung tâm kết nối Đông Nam Á lục địa với hải đảo; có các tuyến đường hàng hải quốc tế; có một hậu phương rộng lớn là Tây Nguyên, cửa ngõ thông thương phía Đông của các nước vùng sông Mê Kông… Trong các thời kỳ lịch sử, nhân dân Khánh Hòa đã phát huy được các yếu tố địa lợi ấy để phát triển kinh tế, văn hóa, chống kẻ thù xâm lược.

     Bên cạnh “địa lợi” ấy là khó khăn và thách thức trong bối cảnh mới. Thực tế hiện nay, quan hệ kinh tế, văn hóa ngày càng phát triển nhưng quan hệ chính trị giữa các nước trong khu vực vẫn chứa đựng nhiều nhân tố bất ổn định. Đó là những thách thức từ mặt trái của sự phát triển công nghiệp 4.0; những tác động của cuộc chạy đua kinh tế hiện đại; những mâu thuẫn tranh chấp về biên giới, biển, đảo tại Biển Đông có thể bùng phát thành xung đột phức tạp.

     Để phát huy vai trò là bản lề, trung tâm kết nối, hậu phương trực tiếp vững chắc cho các nhiệm vụ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và thực thi chủ quyền trên biển, qua đó hiện thực hóa những mục tiêu của Nghị quyết 09-NQ/TW về xây dựng, phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cần:

     (1) Xây dựng, phát triển đột phá 3 vùng trọng điểm là Khu vực vịnh Vân Phong, thành phố Nha Trang, khu vực vịnh Cam Ranh là hết sức cần thiết. Nhưng cần có lộ trình và bước đi vững chắc; cần đảm bảo gắn liền với phát triển bền vững về môi trường trên đất liền cũng như trên biển.

     (2)  Từ thế mạnh là trung tâm kết nối, Khánh Hòa phải biết  tạo cơ hội để mở rộng quan hệ, thúc đẩy các hoạt động đối ngoại, ngoại giao kinh tế, văn hoá. Đối với ngành mũi nhọn là du lịch, tỉnh cần có chính sách và cơ chế quản lý chặt chẽ, kết hợp hài hoà giữa phát triển kinh tế với văn hoá - văn hoá với kinh tế; khai thác tối đa tính đa dạng trong thống nhất của các yếu tố địa - văn hoá; tránh “phong trào”; đẩy mạnh liên kết liên vùng, thu hút du lịch quốc tế và tận dụng nguồn lực từ bên ngoài, góp phần nâng cao sức mạnh, tiềm năng lợi thế về địa - văn hoá của vùng đất Xứ trầm - Biển yến.

     (3) Cần quản lý và phát huy tốt các giá trị tài nguyên nhân văn - bản sắc văn hoá vùng miền, bẳn sắc văn hoá mỗi cộng đồng dân tộc, dân cư, gắn với quản lý có khoa học nguồn tài nguyên thiên nhiên; giữ gìn nguyên trạng địa hình, địa thế ở các vùng căn cứ địa cách mạng. Bởi đây cũng chính là việc vô cùng cần thiết để bảo đảm các yếu tố bảo vệ vững chắc các khu vực phòng thủ trọng yếu. Những vùng đất này phải được nắm chắc các hoạt động văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng, các hoạt động chuyển nhượng quyền sử dụng đất; phải được phủ xanh, coi đó là những vùng dự trữ an toàn nhằm bảo đảm cho hoạt động của lực lượng vũ trang và toàn dân mang lại hiệu quả cao trong tuần tra, huấn luyện, diễn tập và thực thi nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc với tất cả các kịch bản, tình huống, hoàn cảnh có thể xảy ra. 

     (4) Mục tiêu xây dựng và phát triển huyện đảo Trường Sa thành Trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội trên biển của cả nước, là khu vực tuyến đầu trong bảo vệ chủ quyền từ hướng Đông của Tổ quốc phải được quan tâm hàng đầu. Ngoài việc đầu tư, phát triển trên huyện đảo Trường Sa thì phải chú ý việc trang bị phương tiện, kỹ thuật đánh bắt hiện đại cho lực lượng ngư dân bám biển; nâng cao ý thức và năng lực bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

     Sức mạnh toàn Đảng bộ, toàn dân Khánh Hòa cùng các yếu tố “địa lợi” quí báu, chính là nguồn lực và tiềm năng đóng vai trò quan trọng hiện thực hóa Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, Khánh Hòa sớm trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030./.

     TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Nguyễn Công Bằng (2007), Tìm hiểu giá trị lịch sử và văn hóa Khánh Hòa, Sở Văn hóa Thông tin Khánh Hòa.

2. Trần Bạch Đằng (1998), Vài suy nghĩ về Việt Nam học, (Nhiều tác giả, Lịch sử sự thật và Sử học, Tạp chí Xưa và Nay, NXB Hồng Đức, 2013)

3. Nguyễn Thị Kim Hoa (Cb-2017), Lịch sử giáo dục cách mạng tỉnh Khánh Hòa (1945-1975), Nxb Giáo dục.

4. Nguyễn Văn Khánh và các tác giả (2023), Địa chí Khánh Hòa, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

5. Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, tập 3, Nxb Thuận Hóa.

6. Hà Nguyễn (2013), Tiểu vùng văn hóa duyên hải Nam Trung Bộ: Khánh Hòa-Ninh Thuận-Bình Thuận, NXB Thông tin và Truyền thông.

7. Trịnh Thị Minh Trang, Nguyễn Thị Nguyệt Hà, Trần Đức Thạnh (2015), Tài nguyên, vị thế vùng bờ Khánh Hòa: Tiềm năng và triển vọng, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Biển, tập 15, số 1.

8. Tỉnh ủy Phú Khánh (1980), 50 năm hoạt động của Đảng bộ ĐCS Việt Nam tỉnh Phú Khánh, Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Tỉnh ủy Phú Khánh.

9. Huỳnh Quốc Thắng (2004), Khánh Hòa - Vùng đất hội lưu văn hóa đặc trưng của phương Nam, Nghiên cứu Lịch sử, số 10.