Trầm hương Khánh Hòa, giá trị văn hóa và kinh tế

Nguyễn Văn Tưởng

Chủ tịch Công ty Trầm Hương Khánh Hòa

     Trầm Hương hàm chứa những giá trị độc đáo về văn hóa, lịch sử, tôn giáo, âm nhạc, nghệ thuật, văn học, dược liệu, hương liệu, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ, ngoại giao và kinh tế, được thừa nhận và trân trọng bởi nhiều quốc gia, nhiều nền văn hóa và tôn giáo lớn từ xa xưa cho đến nay. Trầm Hương trở thành một sản vật tiêu biểu cho Khánh Hoà, Việt Nam trong kỷ nguyên mới, là nguồn cảm hứng phát triển kinh tế Việt Nam, chinh phục thế giới.

     Trầm quý hiếm là bởi những gian nan, khắc nghiệt của tự nhiên khi tạo tác. Hương trời bay theo gió đáp vào chỗ bị thương trên cây dó bầu, qua năm tháng, được hun đúc bởi nắng gió và các điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt, từ đó dó trở thành Trầm. Chỉ có Trầm hương Khánh Hòa sở hữu mùi hương tinh tế vượt lên trên tất cả do những điều kiện đặc biệt về khí hậu, thổ nhưỡng của vùng đất này tạo nên.

     Từ khoảng năm 2500 TCN, những con tàu cổ đại của Ai Cập đã vượt biển Đỏ để săn tìm những loại hàng hóa quý hiếm như ngà voi, gỗ mun, quế, … Nổi bật và xa xỉ nhất là nhựa thơm và Trầm Hương, được dùng trong sinh hoạt hàng ngày của hoàng gia cũng như trong các nghi lễ tại đền thờ và lăng mộ. Từ thế kỷ II TCN, loại Trầm Hương ở vùng đất Chămpa cổ đại - Kalambak (Khánh Hòa ngày nay) đã đựơc các triều đại Trung Quốc coi báu vật bang giao, là “loại trầm tốt nhất trong các loại trầm”, chỉ có bậc đế vương, quyền quý mới có thể sở hữu và thưởng thức. Sử gia Lê Quý Đôn trong “Phủ biên tạp lục” đã đúc kết “Trầm hương là linh khí của đất trời”, khi được đốt lên ngoài công dụng giáng khí, trị các chứng phong hàn, đuổi được các loại khí tà độc thì trầm còn tạo ra linh khí kết nối đất – trời, kết nối thế giới phàm trần với thế giới linh thiêng trong không gian đầy mỹ cảm của hương thơm.

     Trong nền văn minh Ai Cập cổ đại, Trầm Hương được sử dụng làm nguyên liệu chính của Kyphi (tiếng Ai Cập cổ đại có nghĩa là Lời mời tới Chúa Trời) - một hợp chất quý sử dụng trong các nghi thức tâm linh và làm thuốc chữa bệnh.

     Kinh Veda của Ấn Độ giáo nhắc tới Trầm Hương như một vật phẩm yêu thích của thần Krishna – vị thần hiện thân của tình yêu, sự kết nối giữa tình yêu của con người với các đấng linh thiêng, là đại diện cho tri thức của nhân loại. Khi người đàn ông và người đàn bà ở bên nhau, người phụ nữ thường hay xông Trầm như một nghi thức thể hiện sự tôn trọng, tình yêu, sự dung dưỡng bậc nhất dành cho cơ thể. Trong nghi lễ dâng cúng mẹ sông Hằng hàng năm, Trầm Hương là vật phẩm không thể thiếu để bày tỏ lòng biết ơn và cầu xin sự che chở.

     Kinh Cựu Ước và Tân Ước của Thiên Chúa Giáo, Trầm Hương được ngợi ca là loại hương liệu cao quý nhất. Trầm Hương cũng được sử dụng để cầu nguyện và tưởng niệm trong các nghi lễ thiêng liêng nhất của Đạo Hồi. Đặc biệt, xông và tẩy uế bằng Trầm là một phần không thể thiếu trong Nghi lễ tẩy rửa Kabba tại thánh đường Hồi giáo thiêng liêng nhất ở thánh địa Mecca. 

     Phật giáo cũng đã tán thưởng mùi vị của Trầm Hương. Đốt nén Hương Trầm dâng lên Tam Bảo là cách thể hiện lòng tôn kính hết mực của người Phật tử. Theo kinh Pháp Hoa, thiện nam tử hay thiện nữ tử nào thọ trì kinh Pháp Hoa sẽ được tám trăm công đức và có thể ngửi được khắp các cõi Tam thiên Đại thiên, thưởng thức được các mùi hương Cõi Trời, đặc biệt là mùi Trầm Hương.

     Có thể thấy, Trầm Hương chính là ngôn ngữ chung của Việt nam và các dân tộc, các nền văn minh, tôn giáo, tín ngưỡng trên thế giới. Dù có là ai, thắp một nén hương Trầm là tin vào sự tồn tại của thế giới tâm linh, của những đấng oai linh; chắp tay cúi đầu trước làn khói Trầm là biết tu thân, hướng thiện.

     Ngày nay, Trầm Hương vẫn là vật phẩm quý giá, được lựa chọn để bày tỏ sự trọng thị giữa người đứng đầu các quốc gia. Năm 2017, chiếc quạt Trầm Hương trở thành món quà đặc biệt mà Chính phủ Việt Nam trao tạng cho các nhà lãnh đạo, các học giả, doanh nhân hàng đầu thế giới tham dự APEC Việt Nam 2017, để thể hiện lòng hiếu khách, thiện chí của một dân tộc có bề dày văn hóa, yêu chuộng hòa bình và sẵn sàng phát triển.

     Trong văn hóa Việt Nam, cả truyền thống và hiện đại, Trầm Hương hiện diện trong từng nếp nhà, từng nghi lễ tâm linh thường nhật của người Việt Nam. Nén Hương Trầm kính cáo ông bà tổ tiên là không thể thiếu ở mỗi mốc quan trọng của đời người như dịp giỗ chạp ma chay cưới hỏi, mỗi dịp tất niên, Giao thừa, năm mới, mỗi thắng lợi, mỗi khởi đầu mới (Động thổ, tân gia, khánh thành, khai trương), mỗi ngày Sóc Vọng (Rằm và Mùng Một) khi con người cầu xin được xá tội, được phát nguyện công đức cho đời.

     Đối với Khánh Hòa, Trầm Hương còn là hiện thân của Nữ thần Po Nagar - Thần Mẫu tạo lập ra xứ sở và vạn vật, vị thần bảo hộ và cũng là thần Mẹ của Trầm hương. Trong các truyền thuyết cổ đại, Nữ thần Po Nagar nhập thân vào Trầm rồi lại từ cây Trầm mà hiện ra. Bởi thế mà, trong ánh sáng của Nữ thần luôn có hương thiêng của Trầm. Cội nguồn văn hóa, tâm linh của Khánh Hòa không tách thời hình ảnh Nữ thần Po Nagar và càng không thể xa rời Trầm Hương.

Nghệ nhân huyện Vạn Ninh đang soi trầm từ cây dó

     Bên cạnh những giá trị về văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng, dược tính và những công dụng của Trầm Hương đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của con người cũng được công nhận rộng rãi. Những nghiên cứu cổ xưa coi Trầm, Kỳ Nam như một loại thuốc quý hàng đầu: “Trầm có mùi thơm, vị cay, đắng, tính ôn (ấm), có tác dụng giáng khí, ôn thân, tráng dương, giảm đau trấn tĩnh, ích tinh khí, trừ tê bại, giảm ho, hóa đờm, làm ấm tỳ vị, ấm lá lách, thông khí và làm dịu cơn đau, xua đuổi tà khí, có tác dụng làm sảng khoái tinh thần, dưỡng sinh”. Các nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) – cơ sở nghiên cứu khoa học hàng đầu thế giới – về Trầm Hương cho thấy: “Trầm Hương ở dạng khí khi được hấp thụ vào cơ thể có thể giúp cơ thể sản sinh ra Endorphin có tác dụng như một chất giảm đau tự nhiên, giảm căng thẳng, buồn phiền và tăng cường khoái cảm”.

     Trong văn hóa Nhật Bản từ thế kỷ VIII, Hương đạo hay nghệ thuật thưởng hương được coi là mỹ đạo bậc nhất trong số ba dạng nghệ thuật thưởng thức gồm hương đạo, hoa đạo và trà đạo. Đặc biệt, nghệ thuật thưởng Trầm (Kodo) trong Hương đạo được coi là sự tôn vinh cao quý nhất các giác quan và là một nghi thức lợi lạc cho tinh thần, làm cho cả thân và tâm con người được đong đầy thanh khí, hóa giải tạp niệm. Theo Kodo, mùi Trầm Hương được phân loại thành “ngũ vị lục quốc” tức là năm mùi vị ngọt, chua, cay, mặn, đắng của Trầm và sáu nước tương ứng với sáu nơi sản xuất Trầm Hương. Trong đó, loại Trầm có mùi hương tao nhã nhất Kyara (xuất phát từ chữ kara trong tiếng Phạn – nghĩa là đen) chỉ có ở Việt Nam.

     Dược tính, lợi ích của Trầm Hương đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của con người được ngành công nghiệp dược phẩm và mỹ phẩm thế giới phát hiện và ứng dụng trong nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là trong ngành nước hoa. Các chiết xuất của Trầm là thành phần chính hoặc là chất dẫn cho các loại hương liệu của nhiều dòng nước hoa, tinh dầu và mỹ phẩm cao cấp. Những dòng nước hoa có thành phần chủ đạo từ tinh dầu Trầm Hương luôn được liệt vào phân khúc sản phẩm cao cấp, chuộng trên toàn thế giới, có giá trị hàng trăm Đô-la Mỹ mỗi 10 ml. Phải kể đến là: dòng nước hoa Royal Oud của nhà sản xuất nước hoa lừng danh 250 năm tuổi Creed, Black Afgano từ nhà sản xuất Nasomatto (Italia), dòng nước hoa Oud Mood từ thương hiệu Maison Francis Kurkdjian của Pháp hay Oud Wood của Tom Ford, v.v… Bên cạnh khả năng tài chính, những người ưa chuộng các dòng nước hoa từ Trầm còn thường sở hữu phong thái và phong cách rất riêng, phù hợp với đặc tính sang trọng, giàu năng lượng nhưng rất tĩnh của Trầm.

     Đặc biệt, Trầm Hương đã và đang được nghiên cứu ứng dụng trong ngành rượu, hứa hẹn đem lại những trải nghiệm tinh tế tới từng giác quan khi người sử dụng không chỉ ngửi mà còn có thể nếm hương vị của Trầm, cảm nhận rõ ràng nhất sự tiếp xúc của từng tế bào trong cơ thể với năng lượng của Trầm.

     Ngoài việc dùng để đốt, Trầm hương còn có thể được chế tác thành những vật trang sức, đồ vật phong thủy mang theo trên người hoặc trưng bày tại nhà để mang lại may mắn, xua đuổi những điều không may cho gia chủ. Đặc biệt hương thơm tự nhiên của Trầm và Kỳ không một loại nước hoa nào có thể sánh bằng và không bao giờ tan biến.

     Có thể nói, Trầm Hương hội tụ đầy đủ những tầng giá trị được thừa nhận và trân trọng bởi nhiều quốc gia, nền văn hóa, tôn giáo trên thế giới. Đây là nền tảng để thu hút các nguồn lực trong nước và thế giới cho mục tiêu phát triển kinh tế Khánh Hòa nói riêng và Việt Nam nói chung, mà quan trọng nhất là hai bộ phận: kinh tế rừng và kinh tế biển. Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời, có biển. Bờ biển ta dài, tươi đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó”.

     Về kinh tế rừng, việc khai thác hiệu quả không gian rừng, núi là xu hướng tất yếu để giảm thiểu áp lực dân số tại nhiều khu vực, mở rộng không gian để sáng tạo các giải pháp quy hoạch mới và tạo ra những sản phẩm có giá trị hơn từ rừng. Để đạt được mục tiêu đó:

     Thứ nhất, cần phát triển các quy hoạch hài hòa được không gian sống của con người với không gian tự nhiên của rừng.

     Thứ hai, cần tập trung điều tra, khảo sát, nghiên cứu, quy hoạch, nuôi trồng, phát triển các sản phẩm lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao và bền vững từ rừng như Nấm Linh Chi, Sâm Ngọc Linh, Hà Thủ Ô, đặc biệt là cây dó bầu cho Trầm Hương vô cùng quý giá. Điểm đặc biệt của các loại dược liệu này là chỉ có thể sinh trưởng tốt dưới tán rừng, đặc biệt là trong môi trường rừng kín, ẩm thấp, có độ che phủ cao. Do đó, việc tái tạo môi trường thuận lợi cho sự hình thành của các loại dược liệu không đi ngược lại hay tác động tiêu cực tới môi trường tự nhiên. Cách thức sinh trưởng của các loại dược liệu cũng khác biệt so với các cây trồng khác - không cần đến sự can thiệp mạnh của các loại thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón.

     Thứ ba, nâng cao giá trị của sản phẩm trong chuỗi giá trị và gắn kết ngày càng nhiều đối tượng hưởng lợi vào sản phẩm. Tìm kiếm thị trường, nghiên cứu thị trường, tạo ra thị trường để định vị chính xác hướng phát triển của sản phẩm; chuẩn hóa quy trình sản xuất sản phẩm từ khâu khai thác, sản xuất, đóng gói, dán nhãn thương hiệu, định giá sản phẩm, quảng bá; tạo ra thu nhập, giải quyết việc làm cho nhiều lao động tại vùng nguyên liệu, vùng sản xuất. Khi đó, lợi ích của con người gắn bó mật thiết với rừng và sản phẩm từ rừng. Việc bảo vệ, xây dựng và phát triển rừng sẽ trở thành nghĩa vụ và trách nhiệm tự nhiên của con người. 

     Trong kỷ nguyên mới, dưới những cánh rừng bạt ngàn của Việt Nam, con cháu sẽ không chỉ tự hào về những huyền thoại như Tản Viên Sơn Thánh khai rừng mở núi, chinh phục tự nhiên, về những thế hệ anh hùng dựng nước, giữ nước mà sẽ còn được tự hào vì chúng ta hôm nay đã có đủ bản lĩnh, đủ trí tuệ để tạo ra đổi thay phát triển kinh tế bền vững từ những cánh rừng này. Hương trầm Khánh Hòa có thêm nhiều điều kiện, cơ hội bay xa khắp năm châu, bốn biển. Thế đứng của núi rừng càng vững chãi, làm chỗ dựa chắc chắn để quê hương, đất nước vươn ra biển lớn.  

     Sự tích Con Rồng Cháu Tiên là thông điệp truyền đời của cha ông về một dân tộc Việt Nam gắn bó máu thịt giữa núi rừng và biển cả. Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài nối liền 28 tỉnh thành với tuyến đường vận tải quốc tế nhộn nhịp thứ 2 trên thế giới (chỉ sau Địa Trung Hải). Bởi thế mà, những cuộc chinh phục và gìn giữ chủ quyền trên biển làm nên một phần không thể thiếu của lịch sử của Việt Nam. Ngày nay, trong kỷ nguyên của hòa bình, người Việt Nam và người dân Khánh Hòa luôn cháy bỏng khát khao xây dựng đất nước, quê hương văn minh, thịnh vượng gắn với núi rừng và biển đảo.

     Thấu hiểu khát vọng đó, Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045 đã khẳng định: “Phát triển đột phá vùng ven biển; phát triển nhanh và bền vững vùng đồng bằng và miền núi”, đồng thời “bảo tồn và phát huy bản sắc đô thị biển - đảo - sông - núi”.

     Để truyền tải thông điệp này tới thế giới và khởi động hiệu quả quá trình thu hút vốn đầu tư nước ngoài, trước hết chúng ta cần quan tâm đầu tư, chăm sóc, phát triển rừng và kinh tế dưới tán rừng, đồng thời nhanh chóng soạn thảo, cho ra đời và truyền thông tới các đối tác “Chiến lược hướng biển của Việt Nam”. Gắn kết thành công lợi ích của các đối tác, các quốc gia vào xã hội Việt Nam trên biển chính là lúc chúng ta có được sự ủng hộ, chung tay của họ trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia của Việt Nam. 

     Ý tưởng xây dựng “Làng Hòa bình và Sáng tạo Nha Trang” với trung tâm là Không gian văn hóa thiền Trầm là mô hình thực hóa các định hướng phát triển kinh tế rừng và kinh tế biển Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Mục tiêu của “Làng Hòa Bình và Sáng Tạo Nha Trang” là kiến tạo một không gian hưởng thụ, sống và làm việc đẳng cấp thế giới dành cho những trí thức tinh hoa của nhân loại, qua đó, đưa Khánh Hòa thành cái nôi của những sáng kiến thay đổi thế giới.

     “Làng Hòa Bình và Sáng tạo Nha Trang” với những tầng giá trị đặc biệt của Trầm Hương hội tụ đủ khả năng đáp ứng những đòi hỏi đó. Tại đây, mọi quốc gia, sắc tộc và tôn giáo tìm được tiếng nói chung trong không gian linh thiêng đầy mỹ cảm, trong sạch và hướng thiện của Trầm. Khánh Hòa, Việt Nam sẽ trở thành một điểm đến lý tưởng về cả cảnh quan lẫn trải nghiệm – nơi mọi giác quan được thức tỉnh bởi Trầm Hương và mọi đức tin, nguyện ước tốt đẹp của họ được lắng nghe và che chở. Theo xu thế tốt đẹp đó, chúng ta có đủ cơ sở để tin tưởng rằng, trong tương lai không xa, với sự nỗ lực của doanh nghiệp, sự đồng hành của người nông dân, ngành nông nghiệp, cùng sự thấu hiểu, quan tâm hỗ trợ của Cấp ủy và chính quyền các cấp trong tỉnh, nền kinh tế gắn với Trầm Hương sẽ góp phần đưa Khánh Hoà trở thành “đô thị thông minh, bền vững, bản sắc, ngang tầm khu vực Châu Á; là hình mẫu của sự gắn kết giữa phát triển kinh tế - xã hội với bảo đảm quốc phòng, an ninh; là thành phố đáng sống, nơi nhân dân có mức sống cao, hiền hoà và hạnh phúc; tổ chức đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện; quốc phòng, an ninh và chủ quyền biển, đảo được bảo đảm vững chắc; là một trong những địa phương đi đầu trong bảo vệ môi trường và việc thực hiện phát thải khí nhà kính về mức không” như  Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị đã đề ra. Và lúc đó, có thể, Khánh Hòa sẽ là thủ phủ của Trầm Hương không chỉ đối với quốc gia, khu vực mà còn rộng lớn hơn./.