Góp phần bàn về bản sắc văn hóa Khánh Hòa
TS. Nguyễn Viết Chức
Chủ tịch HĐQL Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long
Định hình bản sắc văn hóa Khánh Hòa trong chiến lược phát triển văn hóa đất nước để khẳng định văn hóa Khánh Hòa là bộ phận cấu thành nền văn hóa cả nước, không thể nằm ngoài chiến lược phát triển văn hóa đất nước, đồng thời cũng không thể nằm ngoài xu thế hội nhập phát triển của cả nước trong giai đoạn mới.
1. Bản sắc văn hóa, căn cước để hội nhập phát triển
Bản sắc văn hóa là khái niệm được giới nghiên cứu văn hóa quan tâm, với rất nhiều cách diễn giải khác nhau. Có thể hiểu bản sắc văn hóa là khái niệm để chỉ cái riêng, cái bản chất đặc trưng, đặc biệt của văn hoá của một dân tộc, một tộc người, một vùng văn hóa hay một nền văn hóa. Căn cứ vào bản sắc văn hóa người ta có thể nhận biết văn hóa của tộc người này, vùng này so với tộc người khác, vùng khác. Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu coi văn hóa là thẻ căn cước của một dân tộc, một quốc gia. Trong hội nhập, phát triển không có thẻ căn cước văn hóa các quốc gia khó hội nhập thành công trong xu thế toàn cầu hóa. Thẻ căn cước ấy được xác định bởi giá trị văn hóa mà quốc gia ấy, dân tộc ấy xây dựng nhờ hoạt động sáng tạo của mình qua nhiều thế kỷ mà hình thành. Những giá trị ấy có nét tương đồng với các nền văn hóa khác, nhưng cũng có những khác biệt so với văn hóa của cộng đồng, quốc gia khác. Sự khác biệt có giá trị văn hóa ấy chính là bản sắc của văn hóa. Tuy nhiên, để gọi tên một cách cụ thể những giá trị khác biệt có tính đặc hữu ấy không phải khi nào cũng dễ!
2. Hài hòa - Căn cước văn hóa Khánh Hòa trong hội nhập và phát triển
Hài hoà các dòng văn hoá thờ Mẹ/Mẫu: Với tất cả điều đó, người ta có thể nói một cách khái quát rằng tháp Bà Ponagar mang đậm nét bản sắc văn hóa Chăm. Nhưng nếu nghiên cứu sâu thêm người ta còn thấy hiện tượng giao thoa, tiếp biến văn hóa rất thú vị theo dòng lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất này. Tục thờ Nữ thần Ponagar của người Chăm và tục thờ Thiên Y Thánh Mẫu của người Việt dường như đang hòa quyện và được tôn thờ một cách tự nguyện, kính cẩn bởi tất cả cộng đồng cư dân nơi đây không phân biệt dân tộc, tôn giáo. Vì thế, du khách thập phương đến đây cũng thắp hương tôn thờ một cách thành kính, tự nguyện như lẽ tự nhiên vậy! Ta còn nhìn thấy cả xiêm y được khoác lên tượng và bên cạnh có thờ Cô và thờ Cậu vốn là tâm thức người Việt. Tinh tế hơn, người ta còn thấy kiến trúc, tượng thờ và các điệu múa nghi lễ có ảnh hưởng đậm nét Ấn Độ giáo (Hindu thời kỳ này đang cực thịnh tại Ấn Độ và ảnh hưởng nhiều đến các nước khu vực Đông Nam Á). Như vậy cái đặc sắc nhất ở đây phải chăng là sự HÀI HÒA, sự hài hòa có tính lịch sử (được lịch sử xếp đặt theo không gian: Bắc - Nam – Đông – Tây và thời gian: Quá khứ - Hiện tại – Tương lai); sự HÀI HÒA trong tâm niệm và khát khao của con người được biểu hiện hài hòa trong kiến trúc, nghi lễ và những hoạt động khác của con người bên tháp và trong tháp. Đây là gợi ý hết sức thú vị khi nghiên cứu về bản sắc văn hóa Khánh Hòa. Nó giúp ta có cái nhìn sâu sắc hơn, tổng thể hơn thông qua sự so sánh và phương pháp loại suy.
Hài hoà kết hợp vẻ đẹp thiên nhiên và con người. Nếu nói vẻ đẹp thiên tạo kỳ thú của vịnh Nha Trang, người ta có thể nói vẻ đẹp huyền ảo của Hạ Long với động Thiên Cung. Nếu nói Hòn Chồng huyền thoại của vịnh Nha Trang, người ta cũng có thể viện dẫn hình ảnh ấn tượng về hòn Trống Mái của Hạ Long. Nếu nói về đàn đá Khánh sơn người ta có thể so sánh với cồng chiêng Tây Nguyên; Thành cổ Diên Khánh lại có thành Nhà Hồ, thành cổ Thăng Long để so sánh; Khánh Hòa có căn cứ địa Đồng Bò, Hòn Dù, Hòn Dữ thì miềm Bắc lại có chiến khu Việt Bắc, Tây Bắc, căn cứ địa Củ Chi thành phố Hồ Chí Minh, rồi Đồng Tháp Mười như là những đối chứng. Nếu chỉ gọi tên di sản văn hóa độc đáo của Khánh Hòa thì người ta có thể liệt kê ngay những giá trị di sản văn hóa tương ứng của các địa phương khác (dẫu có những khác biệt). Và bởi thế, chưa thể nói nó là cái riêng có của văn hóa Khánh Hòa. Cái chúng ta đang cần tìm là giá trị đặc hữu văn hóa Khánh Hòa, cái giá trị độc đáo không phải nơi nào cũng có, nó được tạo bởi thiên nhiên và con người Khánh Hòa từ khi hình thành trái đất này! Nghiên cứu sâu di sản văn hóa Tháp Bà Ponagar và cái nhìn tổng thể về lịch sử thiên tạo và nhân tạo nơi đây, cái giá trị lớn lao nhất, quý giá nhất, mang bản sắc Khánh Hòa đó chính là HÀI HÒA!
Thiên nhiên hài hòa. Chỉ cần kiểm chứng qua cảm nhận người ta dễ dàng thấy cái lạnh mùa đông của miền Bắc có lan rộng cũng chỉ tới Phú Yên, rất hiếm khi lan tới Khánh Hòa. Cái nóng từ miền cận xích đạo tràn qua phương Nam cũng khó ra tới Khánh Hòa! Bão tố cũng ít khi xuất hiện ở Khánh Hòa. Nhìn tổng thể khí hậu Khánh Hòa ôn hòa phù hợp với cuộc sống của muôn loài trong đó có con người. Không chỉ có khí hậu ôn hòa mà trời còn phú cho Khánh Hòa sự HÀI HÒA hiếm có của biển và trời, của sóng và gió, của những dòng hải lưu, của biển đảo và đất liền, của núi rừng và biển cả. Chỉ cần lướt qua trang 11 cuốn sách làm Tài liệu tham khảo về Lễ hội Cầu ngư ở Khánh Hòa do Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa cho xuất bản, chúng ta sẽ hiểu về sự hài hòa hiếm có này: “Do nơi đây có sự kết hợp HÀI HÒA (tác giả nhấn mạnh) trời, mây, sóng nước, đảo, rừng núi với những bãi tắm cát trắng phau và là nơi có mức độ ô nhiễm môi trường còn rất thấp, vũng vịnh Vân Phong cùng với bãi biển Đại Lãnh, vùng núi Sơn Tập – Trại Thơm, bãi biển Dốc Lết là nơi có tiềm năng du lịch tổng hợp biển – rừng – núi lớn nhất tỉnh Khánh Hòa và cả nước. Đây là một kỳ quan thiên nhiên tuyệt đẹp trong môi trường lý tưởng hiếm có những cánh rừng nhiệt đới hầu như còn nguyên vẹn, những rạn san hô đa sắc, đẹp rực rỡ…”*. Nói về sự hài hòa của thiên nhiên không thể không nhắc tới cuốn sách của tác giả Lê Văn Hoa khi nói về vẻ đẹp của vịnh Nha Trang, một trong những vịnh đẹp nhất thế giới, các nhà nghiên cứu văn hóa Khánh Hòa cũng phải dùng khái niệm HÀI HÒA để khẳng định cái đẹp trời phú cho nơi đây: “Bởi nơi đây hội tụ nhiều yếu tố biển đảo đặc sắc, kết hợp HÀI HÒA văn hóa sông, núi, đồng ruộng, làng quê”. Cái đặc sắc ở đây là các hòn đảo như được ai đó sắp xếp thành vòng cung ôm lấy vịnh, chặn sóng to, gió lớn cho vịnh bình yên. Có lẽ bởi thế mà các huyền thoại, truyền thuyết nơi đây có nhiều tích khác nhau nhưng thường có yếu tố con người, tình cảm con người, dấu tay con người (ở Hòn Chồng chẳng hạn). Như vậy sự hài hòa của thiên nhiên có sự góp mặt của con người với cuộc sống và những khát khao có tính nhân văn sâu sắc. Phải chăng hài hòa của thiên nhiên đã đem đến sự hài hòa trong tính cách và cuộc sống của con người nơi đây.
Con người hài hòa. Khánh Hòa xứ sở của trầm hương và yến sào, hai đặc sản riêng có của Khánh Hòa cũng thể hiện nét thanh cao, tao nhã, hài hòa và hết sức độc đáo. Độc đáo bởi không ở đâu mà rừng và biển lại cùng đem đến cho cho con người hai đặc sản quý hiếm như vậy. Rừng và biển hài hòa ngay cả trong sản phẩm trời ban! Và bản thân những sản phẩm quý giá ấy lại đem đến cho con người sự hài hòa, thanh nhã.
Rừng ban tặng trầm hương, biển ban tặng yến sào! Phải chăng sự ban tặng của rừng và biển cũng đăng đối hài hòa kỳ lạ! Sự hài hòa của đất trời dẫn đến sự hài hòa trong cuộc sống con người nơi đây hợp với quy luật sinh tồn của muôn loài. Sự hài hòa ấy là nguồn sống, nguồn cảm hứng để các tộc người hội tụ về đây suốt dọc thời gian lịch sử thăng trầm của một vùng đất. Hiện nay có tới 36 dân tộc cộng cư trên mảnh đất Khánh Hòa. Du khách gần xa đều cảm nhận chung một điều là người Khánh Hòa khiêm nhường, cởi mở, thân thiện, gần gũi, dễ hòa đồng. Phải chăng sự hài hòa của đất trời và con người nơi đây là chất hấp dẫn đặc biệt để nhà khoa học nổi tiếng Yersin chọn là nơi sống và làm việc cho cả đời mình. Đất Khánh Hòa ôm trọn ông vào lòng và người dân Khánh Hòa luôn trân trọng và yêu kính ông.
3. Hài hòa, tài sản vô giá của Khánh Hòa cho hội nhập và phát triển
Văn hóa Việt Nam truyền đời kinh nghiệm muốn thành công phải có ba yếu tố: thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Về bản chất cũng là sự hài hòa. Hài hòa như là nền tảng của đồng thuận, nền tảng của thống nhất: Thiên – Địa – Nhân hợp nhất. Như đã phân tích ở phần trên, hài hòa là bản sắc văn hóa Khánh Hòa, và chỉ ở Khánh Hòa mới có sự hài hòa kỳ diệu đó, nó là tài sản vô giá cho hội nhập và phát triển. Và vì thế việc giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa này có ý nghĩa vô cùng to lớn trong chiến lược hội nhập và phát triển.
Hài hòa trong hội nhập và phát triển phải được coi như nguyên tắc hàng đầu của bất kỳ chương trình, dự án phát triển nào của Khánh Hòa. Sự hài hòa của thiên nhiên và con người Khánh Hòa, yếu tố quyết định hiệu quả, chất lượng của hội nhập và phát triển luôn luôn được gìn giữ nghiêm cẩn. Nguyên tắc gìn giữ văn hóa của cả nước là “không đánh đổi văn hóa lấy phát triển” thì ở Khánh Hòa có thể hiểu cụ thể hơn “không đánh đổi hài hòa để lấy bất kỳ thứ gì”! Thấu hiểu điều đó, lãnh đạo Khánh Hòa quan tâm đặc biệt việc lập quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội là cơ sở để giữ vững nguyên tắc trên. Thực hiện tốt quy hoạch này là nền tảng đảm bảo phát triển bền vững. Khánh Hòa là một trong số ít các tỉnh điều tiết ngân sách về Trung ương. Đặc biệt năm 2022 là địa phương tăng trưởng cao nhất cả nước. Điều đó khẳng định Khánh Hòa đang đi đúng hướng hội nhập phát triển.
Hài hòa, sức hấp dẫn của hội nhập và phát triển. Có thể khẳng định không có lời mời đầu tư nào hấp dẫn hơn lời mời của một vùng văn hóa có thiên nhiên hài hòa, có con người hài hòa. Về nguồn lợi to lớn từ sự hài hòa trời ban ấy các nhà kinh tế học, hải dương học, các chuyên gia về lâm, nông, ngư nghiệp, du lịch… chắc chắn sẽ cung cấp những thông tin và sự phân tích đầy đủ, hữu ích. Tôi chỉ nhấn mạnh yếu tố văn hóa của vấn đề. Hài hòa là điều kiện quan trọng hàng đầu cho hội nhập và phát triển. Thiên nhiên hài hòa, môi trường thuận lợi cho con người sống và làm việc có hiệu quả. Con người hài hòa tạo môi trường xã hội thuận lợi, phấn khích để sáng tạo và làm việc hiệu quả. Không có nhà đầu tư nào, bất kỳ lĩnh vực nào lại không cần môi trường thiên nhiên, môi trường xã hội như vậy. Cần quảng bá một cách sâu rộng yếu tố này trong kêu gọi đầu tư cũng như phát triển sản xuất kinh doanh. Ngoài sản phẩm đặc sắc yến sào, trầm hương, cần tạo ra các sản phẩm hữu hình và vô hình có nguồn gốc từ vùng văn hóa có bản sắc là sự hài hòa để phát triển du lịch đa văn hóa, đa tiện ích và hấp dẫn. Nói tóm lại, hãy coi hài hòa là giá trị của giá trị đặc hữu Khánh Hòa để giữ gìn và phát huy trong hội nhập và phát triển. Việc giữ gìn, khai thác hài hòa như một tài sản vô giá không thể áp dụng chung cho mọi dự án, mọi chương trình. Chỉ biết rằng nó cần, nó hết sức hữu ích cho mọi dự án, mọi chương trình hội nhập và phát triển.
Ảnh: Một góc hình ảnh phố-biển-núi Nha Trang về đêm
4. Thay lời kết
Về bản sắc văn hóa nói chung và bản sắc văn hóa Khánh Hòa nói riêng không có hồi kết. Nó sẽ cùng chúng ta, cùng với bất kỳ ai đồng hành với hội nhập và phát triển. Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Khánh Hòa chính là phát triển văn hóa Khánh Hòa, đồng thời cũng là góp phần xây dựng văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Muốn phát triển bền vững không thể bỏ quên yếu tố văn hóa. Lời cảnh báo của UNESCO dành cho tất cả các quốc gia muốn hội nhập và phát triển thành công, Khánh Hòa nói riêng và Việt Nam nói chung không là ngoại lệ!